KÓTERISIW
Qaraqalpaqsha
kóteriw feyiliniń sheriklik dárejesiKÓTERIW f. 1. Qanday da bolmasın bir zattı yamasa bir nárseni bir jerden ekinshi bir jerge kúsh penen aparıp qoyıw.
Mine, qolına shelegin kóterip Orıngúl de jetip keldi (J.Seytnazarov).
Biy ornınan ushıp turıp, Erejeptin qoltıǵınan kóterdi de, sırtqa alıp ketti (K.Sultanov).
Kóyleginiń etegin kóterip, beldemesine qıstırǵan (N.Dáwqaraev).
2. Maqtaw, táriyiplew, kótermelew.
Qoldan kelse keselin jazıp, seniń abırayındı kóteremen, apa, — deydi (qq.x.e.).
3. Rawajlandırıw, bayıtıw, turmıstı jaqsılaw.
Temir joldıń, kolxozdıń ekonomikasın kóteriw ilajları menen bir qatarda júrgiziliwi (G.Esemuratova).
Awıl xojalıǵın bunnan bılay da kóteriw — aldaǵı wazıypa (G.Esemuratov).
4. Bir orınǵa kóteriliw, orınǵa otırıw, saylanıw.
Qalada patsha ólip, ornına patsha kóteriw ushın dáulet qus degendi ushırıp atır eken (qq.x.e.).
Bul dáwir de uzaqqa barmadı, orıslardıń tásirinen qorıqqan Nádir shah Xorezm xanlıǵınıń júwenin óz qolında uslap turıw maqsetinde Elbarıs xannıń Abdulǵazı Muhammed atlı jarımes ulın xan kóterdi (T.Qayıpbergenov).
5. Kóniw, kónligiw, shıdaw, moyınlaw, tóziw.
...bunday jaǵdayda kótermeske ne shara bar — kóniw kerek (Á.SHamuratov).
6. awıs. SHıdamı tawsılıw, pisip jetiw, shıdamaw, toyınıw, shegine shıǵıw.
Xalıqtıń narazılıǵı sońǵı shekke kóterildi (Q.Irmanov).
7. awıs. Iship qoyıw, alıp qoyıw.
...berilgen qatıqtı irkilip turmastan kóterip jiberdi jetim (qq.x.e.).
8. awıs. Bir isti qolǵa alıw, qozǵaw, júrgiziw, háreket etiw.
...kóp uzamay-aq bul máseleni de kóterdi (Q.Ayımbetov).
9. awıs. Jastıń asıwı.
Bir máhálleri pulsi on segizge jetti, soń jigirma tórtke, kullası, pulsi eliwden kóterilgennen keyin, ol kózin ashtı, mańdayındaǵı muzday ter kem-kem sorıla basladı (M.Nızanov).
♦ Aspanǵa kóteriw - maktaw, marapatlaw, kótermelew.
Aspanǵa kóterip jeńistiń tuwın, Jer betine sewip molshılıq nurın (A.Dabılov).
Ataǵın kóteriw — ataǵın shıǵarıw, mártebesin asırıw.
Jolbarısqa jol bermegen tiride, Usı buǵa kóterdi awıl ataǵın (T.Qabulov).
Abırayın kóteriw — ullılaw, mártebesin arttırıw.
Baburdıń ápiwayı stilde hám sonday tilde jazıwdı talap etiwi hám soǵan óziniń ámel etiwi túrkiy tildiń abırayın kóteriwge unamlı tásir etti («Qaraqalpaq universiteti» g.).
Ál kóteriw — a) gúder úziw, biyzar bolıw, qol úziw, qashıw, qutılıw.
Ashıqqa jaraspas sakaldıń aǵı, Baskanı sáwerseń, mennen ál kóter (qq.x.e.).
b) qol uzatıw, qol siltew, qoldı joqarıǵa alıw.
Qáne, kóter álińdi, júrińni, bolmasa kórsetemen, — dedi ǵarrıǵa bolıs (qq.poez.ant.).
Bas kóteriw — a) oyanıw, janlanıw.
SHıdamay qorlıq azapqa, Bas kóterdi miynetkesh (X.Seytov).
b) ornınan turıw, kóteriliw, gáwdesin kóteriw.
Jan háletinde basın kóterdi (Q.Aralbaev).
v) awıs. basshı bolıw, basqarıw, meńgeriw.
Usı awıldıń bas kótergen jigitleriniń biri ... (T.Qayıpbergenov).
Basın kóteriw — qaraw, názer salıw.
— Qáne, Kudiyar seyis, basıńdı kóter, ayt, — dedi wázir jalın reń uzın saqal-murtın sıypalap (T.Qayıpbergenov).
Basın kótermew — boyın tiklemew, qıymıldamaw.
...usı qátelikti isley qoydım, keshiriń, apay, — dedi ol basın kótermesten (A.Bekimbetov).
Bóksesin kóteriw — otırǵan jerinen denesin joqarılatıw, qozǵaw, jılısıw.
Sál jılısıńqırap, eki qolın jerge tirep ǵana zorǵa bóksesin kóterdi (K.Sultanov).
Basına kóteriw — tártipsizlik etiw, baqırıw, shawqım shıǵarıw.
Oqıwshılar klasstı basına kóterdi... («Jetkinshek» g.).
Dawısın kóteriw — qattı sóylew, baqırıw.
Awzına qan súrtetuǵın kúshik emesseń, — dep birden dawısın kóterdi, — Ǵarrı tóbetlerge qara, baslap baratır! (T.Qayıpbergenov).
Gáwdesin kóteriw — denesin tiklew, joqarı kóteriliw, boyın tiklew.
Qosıbay basın shayqap biraz jattı da ızaǵa buwlıǵıp, gáwdesin kóterdi (K.Sultanov).
Gúnasın kóteriw — din. Gúnaların, ayıpların, qáte islerin ózine (moynına) alıw, óziniki dep qabıllaw.
— Húrmetli joldaslar, biz at qoyamız dep hár kimniń gúnasın kóterip boldıq (M.Nızanov).
Ǵawǵa kótermew — kóterilis shıǵarmaw, shawqım shıǵarmaw, jánjel shıǵarmaw, badabad etpew.
...narazılıǵı sońǵı shekke jetken xalıq buǵan ǵawǵa kótermedi (Q.Irmanov).
Iyek kóteriw — qaraw, názer salıw.
Kózlerin perdelep ele oy teńizine shúmip, qarday aq basın sıypap otırǵan ǵarrı biy állen waqıtta iyek kóterdi (T.Qayıpbergenov).
Kókke kóteriw — húrmetlew, sıylaw, maqtaw.
Húkimet belsendishilik etkenniń hámmesin de kókke kóterip manlayınan sıypaydı, astına at beredi (T.Qayıpbergenov).
Ózinde erjetken nawqıran jaslar, Kóklerge kóterer bayraǵıń, Watan! («Qaraqalpaq universiteti» g.).
Kóterip ketiw — urlaw, jasırıp alıw, basıp alıw, alıp ketiw.
Anaw kúngidey úyińdi kóterip ketpesin (K.Sultanov).
Qara qus kóterip ketken bolsa, taw arasında súyegi qaladı (T.Qayıpbergenov).
Kewil kóteriw — waqtı xoshlıq qılıw, tamasha etiw, más bolıw.
«Ózime qaydan usasın, — dep oyladı Palwan, — kewlin kóteriw ushın aytqızıp otırǵan ǵoy» (Ó.Ayjanov).
Qazan kóteriw — awqat, tamaq pisiriw.
Saǵan tamaqtıń da reti bolmadı, úyde qazan kótergenden hesh nárse joq edi (Ó.Xojaniyazov).
Bizlerdiń kishkene bala waqtımızda esigine «qudayı qonaqpan» dep kelgen adamdı tórge shıǵarıp, awqattan kesh kelse arnap qazan kóterip, qudayday sıylaytuǵın edi (M.Nızanov).
Qamshı kóteriw — urıw, siltew, qamshılaw.
Arıq aqsaqal buǵan da qamshı kótergen edi (S.Xojaniyazov).
Qol kóteriw — a) soranıw, kelisim alıw.
Sırtqa shıǵıp qaytıw ushın qol kóterip ruqsat soradı (Q.Ayımbetov).
b) jıynalısta belgili bir usınısqa ashıq dawıs beriw.
Atamurat qısqa sózin pitirdi de, hesh kimniń pikirine qarap turmay qol kóteriwdi usındı (T.Qayıpbergenov).
v) qolǵa túsiw, beriliw, baǵınıw.
— Kóter qollarıńdı, qolǵa túskenińizdi daǵazalayman! — dedi ol (Ó.Ayjanov).
g) belgi beriw, ishara etiw, ımlaw.
Bul ádetti ógeysigen Orınbek apasına qarap oq qolın kóterdi (T.Qayıpbergenov).
d) toqtatıw, irkiw.
«Taksist degeniń be? Otır jónińe!»... Qolı kóteriwli qaladı hayal, Óter zuwlap «Moskvichler», «Volgalar»... (I.YUsupov).
Qol kóterispe — bir nárseni anıqlaw ushın máseleni ortaǵa taslaw, jarısıw.
Qol kóterispege kelgende eki jaq teń kelip, Xojaniyaz bosatılmadı (T.Qayıpbergenov).
Kóterip baylaw — joqarıǵa qayırıp baylaw, tartıp baylaw.
...taǵı da malaqayınıń bawın kóterip bayladı (T.Qayıpbergenov).
Kóterip urıw — joqarı kóterip taslaw, ılaqtırıw, jıǵıw.
At oynaqshıp-oynaqshıp Dosjandı kóterip jerge urıwdı (qq.x.e.).
Qursaq kóteriw — júkli, hámiledar bolıw, eki qabat bolıw.
... tabelщikten eki ret egiz kursaq kótergen eken (M.Nızanov).
Qundaq kóteriw — jas náresteni qolına alıw, bawırına basıp uslaw.
Qundaq kótergen jas kelin ún-túnsiz olardıń izine erip shıqtı (M.Nızanov).
Nazın kóteriw — kóniw, kónligiw, elestirmew.
Anaw-mınaw sózlerge qulaq salma, «quda bolsam» degenniń kóter nazın («Máspatsha»).
Másele kóteriw — isti qozǵaw, usınıs kirgiziw, bir nárseni qolǵa alıw.
Birazlar ornınan bosatıw kerek dep tiyisli jerlerge másele kóterdi (Ó.Ayjanov).
Murnın kóteriw — gárdiyiw, mensinbew, menmensiw.
Kelgenler menen isi bolmay, kelinshek olar menen sóylespesten murnın kótergendey pishin bildirip sırtqa shıǵıp ketti (Q.Ayımbetov).
Ókshesin kóteriw — ketip qalıw, qashıp ketiw, ketiw.
— Dım úndemey-aq qoy, «SHeshesin kórip qızın al» degen usı eken.
Onnansha tez óksheni kótereyik (M.Nızanov).
Perzent kóteriw — júkli, hámiledar bolıw, eki qabat bolıw.
Hayalı Dáribiyke usı shańaraqqa eńkeyip túsip kelin bolǵalı bir ul, bir qızlı bolıp, perzent kóterdi (K.Sultanov).
Ruwxın kóteriw — dem beriw, kúsh beriw, aldastırıw, xoshametlew.
Predsedatel úmitsizlenip ruwxı tómen túsip ketti, Partkom sekretarı bunı sezdi de basqa sózge aylandırıp, onıń ruwxın kótermekshi boldı, ... (M.Ábdreymov).
Saltanatın kóteriw — sánin, abırayın kóteriw.
Jetilgensiz, qarındasım, kóterip qız saltanatın.
Sirkesi suw kótermew — hesh nárseni qálemew, unatpaw.
Sebebi, sirkesi suw kótermeytuǵın adamlar menen házir tarısıw orınsız (T.Qayıpbergenov).
Waqtı kelip ózi ashılıspasa házir sirkesi suw kótermey kiyatır (M.Nızanov).
Tuw kóteriw — a) jalaw tiklew, biylik alıw.
b) qolǵa jalaw, kural-jaraq alıp shıǵıw, qarsı turıw, jar salıw, aybat shegiw.
Kegimizdi almaǵa, Dushpanlıq qılǵan zalımnıń, Eline wayran salmaǵa, Tuw kóterip turayıq (Berdaq).
SHańaraq kóteriw — úy tigiw, úyli-jaylı bolıw, xojalıq bolıw.
Keshirmesi kótermese shańaraǵıń kóterip Qońırat bazarına sal, nóker bolıp, qan tóksin yaki bes qanat úyinen keshsin, ...(K.Sultanov).
SHawqım kóteriw — kóterilis shıǵarıw, badabad etiw, shataq shıǵarıw, jánjel etiw.
Kontordıń aldına toplanǵan adamlar da, atızǵa shıǵıp baratırǵan qız-kelinshekler de shawqım kóterip bularǵa qaray shabıstı (Ó.Ayjanov).
SHashbawın kóteriw — jaǵımpazlıq etiw, jaǵımpazdanıp qaptalında júriw, xoshametlew.
...baslıqtıń shashbawın kóterip men de birge júrdim (Q.Ayımbetov).