DÚNYA
Qaraqalpaqsha
at I 1. Jer júzi, álem, barlıq.
Dúnyada adamnıń teńi-tayı joq, Zalım fálak buǵan qarsı jumsar oq... (Ájiniyaz).
2. Bolmıstıń ayırım bólekleri jıyındısı, toplamı.
Juldızlar dúnyası.
3. Janlı tábiyattıń ayırım toparları, olar jasaytuǵın ortalıq.
Haywanat dúnyası, Ósimlikler dúnyası.
Aral teńizińiń kurıwı nátiyjesinde jabayı ósimlikler hám xaywanatlar dúnyası qırılıp barmaqta (E.Kdnaatov).
4. Átirapımızdı orap turǵan barlıq bolmıs, ortalıq, átirap, kendik.
Tarǵa — tar dúnya, keńge — keń dúnya (QQ.X.N.M.).
Etigiń tar bolsa, Dúnyanıń kenliginen ne payda.
Dúnya — shalkar kól, Zaman — esken jel (QQ.X.N.M.).
5. Jer júzi xám ondaǵı barlıq adamzat, insaniyat.
Dúnya tawsılmas — álwan, Adam — jol júrgen kárwan (QQ.X.N.M.).
Ómirge órnek salmasań, Dúnyada bolǵanıń bip-biykar (QQ.X.N.M.).
6. Jer júzi, ondaǵı barlıq materikler, mámleketler.
Bul dúnya hesh waqga kórmegen shıǵar, Bir maydanda teńiz kurıp kalǵanın (I.YUsupov).
7. Turmıs, tirishilik, ómir.
Dúnya kızıq, Quwan jetkermes.
8. fol.
Geyde bala mánisinde qollanıladı.
0 Biyopa (opasız) dúnya — hesh kim ayamaytuǵın, sońı ólim menen tamamlanatuǵın, tegis emes dúnya.
Bes kúnlik dúnya — qısqa ómir, ótkinshi dáwir.
Bul bes kúnlik dúnyada, Jatırlas jaqın desedi (G.Qurbanbaeva).
Bul (bu) dúnya — diniy kózqaraslarda jerdegi bar, jasap turǵan dúnya.
Dúnyadan qaytıw (ótiw) — óliw, qaytıs bolıw, qazalanıw.
Dúnyaǵa keliw — tuwılıw, payda bolıw, biná bolıw.
Dúnyaǵa kelip men arttırdım neni... (B.Sarıbaev).
Dúnyaǵa batıw — bayıp qalıw, molayıp qalıw, baylıqqa iye bolıw.
Dúnya tanıw — turmıs shınlıǵınan, turmıs sırlarınan xabardar bolıw, ilim alıw, bilimge iye bolıw.
Dúnya júzin kóriw 1. El aralap, kóp nárselerdi kóriw; 2. Dúnyaǵa keliw, tuwılıw.
Jalǵanshı dúnya — ótirik, aldamshı, ótkinshi ómir, turmıs.
Jarıq dúnya — jer júzi, tirishilik álemi.
Eki dúnya áweresi — eki ortada sarsań, ne qıların bilmey júriw.
O dúnya, bu dúnya.
1. Hár eki dúnya, házirgi usı hám ol iláxiy dúnya.
2. Hesh kim, ulıwma.
Biri kem dúnya — bir nárse jetispeytuǵın, ármanlı, Óli dúnya — paydasız, basılıp jatqan óli zat, baylıq.
Ótkinshi dúnya — amanat, tez ótip ketetuǵın, aldamshı ómir.
Pániy dúnya — bul dúnya, jalǵanshı dúnya, ótkinshi dúnya.
Pániy dúnya jaratqanda, Usılay etip taratqan ba? (K.Raxmanov).
Dúnya táǵdir bolıw — sózge turmaw, pisent etpew.
9. awıs. Insannıń ruwxıy álemi, turmısı.
Ruwxıy dúnya.
Qıyalıy dúnya.
M.Jumanazarova óz poetikalıq shıǵarmalarında ruwxıy dúnyası bay zamanlaslarımızdıń sezimlerin beredi, bayıtadı («QÁ» g.).
10. Belgili bir kásip-óner, ilim-pán, sońiallıq xádiyseler tarawı.
Ádebiyat dúnyası.
Adamzat dúnyası.
11. Málim bir sońiallıq dúzimge, ózine tán mádeniy-tariyxıy sıpatlamalarǵa iye bolǵan faktorlar menen sıbaylas insaniyat jámiyeti hám dáwirler.
Áyyemgi dúnya.
Bir dúnya — júdá kóp, sanawsız, júdá úlken.
Bir dúnya zatıń menen qayda barmaqshısań? Dúnyaǵa ústin bolar ma ediń? — hámme nársege jetisken, iyelegen bolar ma ediń mánisinde.
Dúnyadan taq ótiw — turmıs kurmastan, jalǵız, jekkelikte jasaw.
Dúnya kózine qarańǵı kóriniw — dártli, ǵam-táshwishte qalıw, ruwxıy túskinlikke túsiw.
Dúnya kórgen — turmıs tájiriybelerine iye, ómirdiń ǵalmaǵalların kórgen.
Dúnyanı suw bassa, tobıǵına kelmew — hesh nárseden táshwishsiz, arqayın, qayǵısız, párwayı pálek.
Dúnyanı suw alsa úyrekke bir pul (QQ.X.N.M.).
Tárki dúnya — dúnya lázzetlerinen waz keshiw.