BALA
Qaraqalpaqsha
at. 1. Úlkeyip erjetpegen, boyjetpegen, náreste, bópe, jas bóbek, ul, qız (ul bala, er bala, qız bala).
Qolındaǵı emiziwli balasın qaptalına jatqızdı (N.Dáwqaraev).
Suw ákeliw, ot jaǵıw, bala jubatıw (N.Bórekeshov).
— Birden oyanıp, jas bala nárse, meni kórdi de, haplıǵıp ketti (T.Qayıpbergenov).
2. Áwlad, tuqım, urpaq.
Atadan balaǵa baxıt miyras bolıp qalatuǵın bayaǵı zaman emes (K.Sultanov).
... sońınan az-azlap oqıw kitapları shıǵarılıp, miynetkesh qaraqalpaq balaları óz ana tilinde oqıwǵa eristi (Q.Irmanov).
3. Haywanatlardıń, quslardıń, janlı-janıwarlardıń jas tólleri.
... ópepektiń balası da tap ózine usaydı eken, aǵa, — dedi Murat aǵasına (gazetadan).
Jetkeninshe shaması, Oyı tek eki balası (T.Jumamuratov).
Qoy súyedi balasın, Qozım-aw dep yar-yar (qq.x.q.).
...Razgúl Atamurattıń eshegin seyisxanaǵa aydap jiberedi de, balasın ishke alıp kirdi (T.Qayıpbergenov).
4. Úlken jastaǵılardıń ózlerinen jası kishilerge aytatuǵın qaratpa sózi.
... Ol waqlarda ne hádiyseler bolmadı, balam.
(S.Xojaniyazov).
— Durıs, balam, ala báhárden kósheyik, — Nurjan shıranı qayta jaǵıp berdi (S.Xojaniyazov).
— Haw balam, neǵe kúleseń? (S.Xojaniyazov).
5. awıs. Turmıstan tájiriybe almaǵan, ele jas.
Sen ele balasań, al meniń jasım bolsa, ádewirge keldi (J.Aymurzaev).
Jámiyla, óytip bala bolma! (K.Sultanov).
Túrkmenler: Xanda ayıp joq, ol da bir bala da bir dep qoya berdi (Q.Irmanov).
0 Awzınıń sarısı ketpegen bala — erjetpegen, jası jetpegen, boy jetpegen, jas qız hám er bala.
Ol bir awızınıń sarısı ketpegen bala ǵoy (J.Aymurzaev).
Bay balası — turmısı jaqsı, mol dúnyalı adamlardıń balaları.
Bay balası bayǵa usar, Baylanbaǵan tayǵa usar (qq.x.n.).
Bay balası kelse de, Ondı juwap bermedi («Qırq qız»).
Bala-shaǵa — Er hám hayal menen onıń balaları hám qızları, shańaraq.
Qalay aǵa, bala-shaǵa saw ma, mal-jan aman ba? (Q.Mátmuratov).
Qaraǵısız elge, bala-shaǵaǵa, Adam etin jeytuǵın haywan boldıń ba? (I.YUsupov).
Jalǵız bala — birew, jekke bala.
Jalǵız bala bolǵan soń Ámetti erkeletip ósirdi (T.Qayıpbergenov).
Tonar bala — kóp top bolıp júrgen, bir dúrkin balalar.
Sálem! — Sálem!, Sálem milińioner aǵay! — dep kósheden ótip baratırǵan topar-topar balalar menen qızlar shuwlasıp leytenantqa sálem berdi (A.Bekimbetov).
Úlken bala — boy jetken, erjetken úlkeyip jetisken.
Úlken balalarǵa eliklep, men de baspaǵımdı uzın jipke arqandap qoyaman (Ó.Ayjanov).
SHaqqan bala — tez háreket etetuǵın, shalt.
Ózi shaqqan bala eken (gazetadan).
Qara kózli jumalaq júzliden kelǵen shaqqan bala shatqayaqladı (A.Bekimbetov).
Pisik bala — óz isine puqta, sheber, uqıplı.
Ózi de jasına qaraǵanda pisik bala edi (SH.Seytov).
Xoshshı bala — jas úlkenlerge erip júriwshi jası kishi, járdemshi, kómekshi.
Ekewi de mashinadan túsip edi, xoshshı bala keńseden shıqtı (S.Xojaniyazov).
SHala bala — ayı-kúni tolmay waqtınan burın tuwılǵan.
Burınları shala balanı dorbaǵa salıp, keregege ildirip saqlaytuǵın edi, — dedi kempir (gazetadan).
Baslıq bala — kolxozǵa kóbirek baslıq bolǵan jigitti kóbinese hayallar atın ayta almaǵanlıqtan usılay ataydı.
Baslıq bala da bizlerdiń muńayıp otırǵanımızdı kórdi (K.Sultanov).
Baslıq balanıń ózleri usı jaqqa kiyatır (K.Sultanov).
Jas bala — úlkeyip erjetpegen, boyjetpegen qız hám er bala.
Ol bul kúnde tili jańa shıqqan jas bala tárizli (K.Sultanov).
Quda bala — turmıs qurǵan erli-zayıplılardıń ekewiniń de aǵası yamasa inisi bolsa, olar bir-birine quda bala bolıp tabıladı.
— Qızı bardıń nazı bar» degen emes pe quda bala, sózin dawam ettirip Húrniyazbiyke, — ... (Q.Irmanov).
SHofyor bala — mashina aydaytuǵın adamǵa aytıladı.
Úyde úsh-tórt adam otır, onıń birewi esikke jaqın otırǵan shofyor bala, onıń qasında zavsklad otır, ... (S.Xojaniyazov).
Pochta bala — gazeta, jurnal hám xat tasıwshı adam.
Sáwlejan, jańaǵı pochta bala usı káradan ketip edi, nege taǵı qaytıp kiyatır (S.Xojaniyazov).
Bala ústinen qaytıs bolıw — tuwa almay óliw, kóz jaralmaw, qaytıs bolıw, qazalanıw.
Ol paqır bolsa, bala ústinen qaytıs boldı (Ó.Ayjanov).
Bala túsiriw, bala taslaw — tuwatuǵın waqtı jetpey túsik túsiriw, ish taslaw, tól bermew.
Bul kelinshek kúni jetpey bala túsirip, házir nawqaslanıp júr, ... (Ó.Ayjanov).
Náziyra bala taslap, úyinde jatır (gazetadan).
Erke bala — tentek qılıp tárbiyalaw, biymaza, qıńır.
Bul júdá erke bala edi, ... (Q.Aralbaev).
Bala kóteriw — júkli bolıw, eki qabat bolıw.
Jámiyla bolsa kóp uzamay bala kóterdi, ... (K.Sultanov).
Adam balası — barlıq adamlar, adamzattıń násili.
Hár bir adam balasınıń wazıypası — adamgershilik bolıw, ... (ǵazetadan).
Qáyin bala — Hayallardıń kúyewinin tuwısqan inisi menen urıwlas inileri hám de hayaldıń inisi kúyewine qáyin boladı, bulardan basqa jası kishi er adamlarǵa aytıladı.
Qáyin bala menen birge keldim, — dedi Ayzada (ǵazetadan).
Jumabay qáyin balası menen birge ketti (ǵazetadan).
Jap-jas ǵana balalar — náresteler, saǵıyralar.
Jap-jas ǵana balalardı, janǵan otqa taslaydı («Qırq qız»).
Kúyew bala — er adam, hayaldıń ata-anasına, jası úlken tuwısqan-tuwǵanlarına, urıwlas aǵa, apa, jeńgelerine kúyew bala boladı.