BAWÍR II
Qaraqalpaqsha
at. qandas, tuwısqan adamlar, tuwısqanshılıǵı jaqın kisiler, jası úlken kisiler ózlerinen kishilerdi jaqsı kóriwshilikten birin-biri bawır dep ataydı.
... eki birdey bawırıń begis, mırjıq mudamı sırtıńnan jamandap, meniń qulaǵımdı tındırmaydı (x.e.).
toqqız túlik malıńnıń, men aylanıp kelgenshe, qandasım bawırım.
xabardar bol xalınan («alpamıs») jigerbentim bawırım.
shadlıq bolǵay dáwirim («alpamıs»).
bawırına basıw, tartıw, qısıw — qushaǵına alıw, ózine tartıw, iykemlew, ózine qaratıw, qáwenlershilik etiw.
— raxmet, aǵa! — lepes ákesin qushaqlap bawırına bastı, — onda men ketemen! (q.mátmuratov).
arqası kombinat baylıqqa batqan, balıqshı ulların bawırına tartqan (k.sultanov); atamurattan burılıp uyqılap atırǵan kishkene ulın bawırına qıstı (t.qayıpbergenov).
shúkirjan sindisin qushakdan alıp bawırına qıstı (a.bekimbetov).
tas bawır — awıs. hesh kimge janı ashımaytuǵın, reyimsiz, zulım.
hesh kim oǵan unamas, bawırı suwıq mısal tas (x.alimjan).
maǵan tarlıq qıldı tuwǵan awılım, oraz deseń tastay qatar bawırım (i.yusupov).
ǵarrısı menen qas bolar, bawırı qaratas bolar (ájiniyaz).
bawırı iyiw — beriliw, ıntıq etiw, qumarlanıw.
ingalaǵan sestine, ana bawırın iyedi (g.esemuratov).
táni qızıp, bawırı iyedi, dedi alayın ba súyip (sh.
artıq).
bawırı balqıw — jibisiw, eljirew, eriw.
qoyıw qara qaslı, juqa júzli nárestege qaraǵanda onıń balqıp bawırı eljirep ketti (q.dosanov).
buwrıl shashlı shayır kórip elatın, emirenedi, erledi balqıp bawırı (k.sultanov).
sen jılasań meniń kewlim buzılar, bawırım balqıp ash júregim sozılar (q.irmanov).
jer bawırı — jerdiń ústińgi qabatlarınıń jibisiwi, eriwi, bosasıwı.
kúndizine kún nurınan boyı qızıp bawırı jibisken jer qıyalına házir ǵana ház etip shın uyqıǵa kirgendey, qır átirapqa jayǵan tınıshlıq shekken (a.bekimbetov).
qızıl miynet jer bawırı solqıldap, hasıl japıraq awdarılıp burqıldap (i.yusupov).
bawırın tiliw — zulımlıq etiw, qastıyanlıq qılıw, qapashılıqqa salıw.
ótirik aytsań úsh aǵashqa ildirip, pıshaq penen bawırıńdı tildirip («qırq qız»).
qarsılassa xámirine kóndirgen, ózine beyimlerdi kúldirgen, birazlardıń bawırın tildirgen, úrgenish elinde zalım hám bardı (ájiniyaz).
júrek-bawırı, ókpe bawır — adamlardıń hám de janlı-janıwarlardıń organizmindegi ishki organları.
áne labaqbay, máspatsha shını menen kewil berip, júrek- bawırı erip, qızına júdá minásip kórip,... («máspatsha»).
ızın-ızıń suwıq samal esedi, ızıldısı ókpe-bawırıń tesedi (g.esemuratov).
bawır basıw — kónligiw, úyreniw, ózimsiniw.
kindik qanı tamǵan bawır basqan awıldı taslap ketiw maǵan qıyın boldı (q.ayımbetov) bul burın úyrenispey júrgen eken, endi bawır basıp, kewil qosqanı shıǵar dep oyladı (j.aymurzaev).
bawırın jazdı - a) erkinlikke, azatlıqqa shıǵıw.
azatlıq ornaǵannan keyin ǵana qaraqalpaqtıń hayal-qızları bawırın jazdı (gazetadan).
b) ósiw, rawajlanıw, kúsheyiw, órkenlew.
qaraqalpaqstannıń ósiwi sońǵı jılları bawırın jazdı hám kózge kórindi (gazetadan).
v) jılqınıń erkin shabıwı.BAWÍR I II at. 1. Bir nárseniń qaptalı, etek beti.
Olar tawdıń bawırına barıp, bir jaqsı jerge ornalasıp, qos dúzetip otıra beredi (qq.x.e.).
Moyının sozıp qarasa, Bálent tawdıń bawırında, Qaynap aqqan bir budaq, Aldınan payda boladı («Máspatsha»).
Óytkeni, bul baqalı taslar Qıratawdıń bawırında oǵada kóplep tabıladı (gazetadan).
2. Adamdardıń, janlı-janıwarlardıń qolları menen ayaqlarınıń aralıq beti, aldı beti, qaptalı.
Kátke bawırımdı berip aǵalap ókire berdim (K.Smamutov).
Sawın alsań biyeni al, Arqası kúsh, bawırı sút (qq.x.q.).
Máspatshanıń súrgininen, At bawırınan qanlar aqtı («Máspatsha»).
SHınjırdı harlatıp qos ógiz benen bozdı awdarǵan shańaraqlardıń egini at bawırına tireldi (K.Sultanov).