ALDÍ
Qaraqalpaqsha
r. 1. Adam beti qaraǵan tárepi, qarsı mandayı, qarama-qarsı tárepi, janı, tup-tuwrı qarsısı.
Awıldıń aldı mektep (J.Aymurzaev).
Usı ǵazdı xan xázirettiń aldına qoyaman (K.Sultanov).
2. Birinshi, burın, áwel, keleshek, eń alǵashqısı, baslaması.
Aldı menen basshısı, Eki iynin jalmadı.
Aldı burın — aldı menen, hámmeden burın, birinshi, dáslep, áwel bastan, eń birinshi.
Sondıqtan, men de muhabbat aldında hálsizlik etip, ózimdi naq biyley almay Miyirxanǵa aldı burın qolımdı uzattım (Ó.Xojaniyazov).
Aldı menen — birinshi, eń ádep, eń dáslep, áwel bastan, eń birinshi.
Arzıwdıń baǵdıń qalıń sayasınan suwırıla shıǵıp kiyatırǵanın SHınıbiyke aldı menen kórdi (J.Aymurzaev).
Kópshilik qánigeler aldı menen ash qarınǵa suw iship, soń pal qosılǵan jıllı suw ishiwge másláhát beredi (gazetadan).
3. Úydiń esik shıǵar esik jaǵı.
4. Bir nárseniń dáslepki gezi, baslaması.
5. Bir nárseniń eń tańdawlısı, saylandısı, ozıǵı, jaqsısı.
6. Adamnıń dizesi menen gáwde tárepi aralıǵı.
7. Jas shamasına qaray eń úlken, jası artıǵı.
8. awıs. Keleshek, betalıs.
Aldına maqset qoyıw.
Aldı bar, artı joq.
Jamanshılıǵı joq, awırmanlıǵı joq, kegi joq, ashıwı tez qaytatuǵın (minez).
Aldıńa as qoydım, eki qolıńdı bos qoydım — óz erkiń ózińe berildi, qısım kórsetilmedi degen mánide, awqat tartılǵan waqıtta «alıń, alıń» dep júzeki qatnas jasaǵannan góre salmaqtıraq, álpayım aytılıwı.
Aldıńa Kuday keltirsin (aldıńa kelsin) — qılǵan jamanlıǵıń aldıńa kelsin mánisinde (ǵarǵıs).
Bet aldı-qarsı aldı, tuwrı aldı beti.
Kóz aldı — kóziniń mańdayı, astı.
Kóz aldı buldıraw — kózi qarawıtıw, kórmey qalıw.
Mańlay aldı — ozıq, maqtawlı, eń aldı, eń neǵizgi.
Qarsı aldı — tuwrı aldı, mańlay aldı.
Eldiń aldı jatqan waqıt — eldiń uyqıǵa jańa jata baslaǵan waqtı.