QARA II
Qaraqalpaqsha
kel. Túr-tús, aqqa qarama-qarsı tús.
Qazannan qara nárse joq, Assań qarın toydırar (qq.x.n.m.).
Durıs ayırıw ushın aqtı — qaranı, Ilgir zeyin sınshı kerek, sın kerek (I.YUsupov).
Qara bawır — ishki dúnya.
Qara baǵrım meniń sonı tiledi, Bul dúnyaǵa shıqqanımnan ne payda (Átesh).
Qara gúz — gúzdiń aqırı, kesh.
Onıń toyı egin-tegin jıynalǵan soń qara gúzde ya qısta.
Qara qayǵı — uwayım, muń.
Sóytse de qara qayǵı basıwda.
Qara nar — túyeniń bir túri, jalǵız órkeshli túye.
Qırq qara nardı aldına salıp, qırq qızıl nardı keynine salıp (Q.Ayımbetov).
Qara páreń — adam reńiniń qaralaw bir túri.
Paraxat ayta ber, albırama, — dedi qara páreńnen kelgen, jası jigirma beste, orta boylı, gónelew bolsa da taza kiyingen bir kelinsh ek (Ó.Ayjanov).
Qara páreń tolıq betli, Bilekleri bulshıq etli (Á.SHamuratov).
Qara soyıw — iri mal soyıw.
On qara soydı ayamay («Máspatsha»).
Qara tigiliw — jesir bolıw, jaman is bolıw, zıyan bolıw.
Eki ortada men eki júzli bolıp, baxtıma naǵız qara tigildi (A.Bekimbetov).
Qara kesek — súyeksiz, maysız gósh, góshtiń maysız nıǵız jeri.
Etiniń qara kesek jeri joq (A.Bekimbetov).
Qara kesek et penen gúrtikke pıyazdı aralastırıp, tiyip-qashıp jep otır (J.Aymurzaev).
Qara kiyiw — jas óli shıqqan úydiń hayalı yamasa apalarınıń qara kiyip júriwi, azalawı.
Jılına shekem qara kiyemen, aza tutaman deydi (Q.Ayımbetov).
Qarapayım xalıq, jay, qarapayım adamlar.
Qara suwıq — jerde qar az bolıp, ızǵar samal esip turǵan waqıttaǵı qattı suwıq.
Qara ter bolıw — qattı terlew.
Qara basqır — ǵarǵanıp sógiw.
Qara júrek — jaman niyetli adam.
Bunıń kúyewi seni qara júreklerden qorǵap júr (Ó.Xojaniyazov).
Qaraqanı bolıw — ǵarǵanıw, azarlanıw, sóginiw.
Aldasam qaraqanım bolsın (J.Aymurzaev).
Qara jarma — askatıqsız jarma, aǵarǵansız jarma.
Baratuǵın jerime baraman, keletuǵın jerime kelemen, seniń qara jarmańa tańılıp otırayın ba? (Q.Irmanov).
Qara kórim — aralıq ólshewi, shama menen bir kilometrdey.
Ótken zamanda bir bay bolǵan eken, onıń esiginiń aldı úlken jol eken, kimde-kim qara kórimnen attan túsip qol qawsırıp ótpese, atına teris mindirip jiberedi eken (qq.x.e.).
Qara kókshil — qara menen kóktiń aralaspasınan payda bolǵan túr, reń.
Qara mańlay — sorlı, sorı qaynaǵan, mańlayı sorlı.
Qara mańlay xan, qayǵısız sultan, bizge xabarlaspay, kimnen súyewi, kimnen tirewi bar eken («Alpamıs»).
Qara teńge — burınǵı aqsha birligi (tiyin).
Tapqanıń jetpey qara teńgege (Kúnxoja).
Qara tigiliw — baxıtsız bolıw, wayran bolıw.
— Naziyra baqırıp: — Qara tigilgen eken ǵoy, — dedi (Q.Irmanov).
Qara tigiw — baxıtsız etiw, wayran etiw.
Qaramadıń jaǵdayıma, Qara tiktiń mańdayıma (Berdaq).
Qara tiyin — aqsha birligi.
Mór uslaǵan Bahawatdin, Bizlerde joq qara tiyin (Berdaq).
Qara malaylıq — qara jumıs penen shuǵıllanıwshı, jumısshı.
Qara túnek — a) tas túnek, qarańǵı, b) awıs. qıyınshılıq, awır kúnler.
Bizlerdi qorqıtpaydı qara túnekler (J.Aymurzaev).
Qara topıraq — topıraqtıń qara túri.
Barxıttay kubılǵan qara topıraq, Jas baladay awnap-awnap alsaq ta.
Qara úy — kiyiz úy.
Qara úydiń qaptalındaǵı arbanıń kósherin maylap otırǵan Qosıbay aspanǵa jalt-jalt qaradı (Q.Sultanov).
Jırtıq úzik qara úyiń, Jelsiz kúni panań edi (I.YUsupov).
Qara xızmet — qol kúshi menen islenetuǵın jumıs.
Patshadan qara xızmetke búginge deyin adam bermegen ellerdiń ishinen sóytip adam sorawǵa buyrıq keldi (Q.Irmanov).
Qarasın kóriw — uzaqtan eles-eles kóriw.
Alma jegen alpıs biy, Qarasın kórip áskerdiń, Tiklegen eken tuwların (Berdaq).
Qarası shógiw — kóz ilmeytuǵın bolıw, kórinbew.
SHabarmannıń qarası shógiwden qayran bolǵan Qutım aǵalar ǵawırlasa basladı.
Qarası batıw — a) kelmew, ǵidiriw, egleniw, irkiliw.
b) túniliw, kewili qalıw.
Qarası batsın, endi fermaǵa tabanım tiyer me, — dedi (K.Sultanov).
Qarası semiw — alıslap ketiw, kórinbew.
Armiyaǵa keterde katerdiń qarası semgenshe jipek oramalın bılǵap qalǵan edi (K.Sultanov).
Qara sóz — ishinde qosıǵı joq gáp, áńǵime.
Kim bilmeydi qara sóz, Uyqasıp kelgen naqıldı ayt (Berdaq).
Baksı úzindiler jiberse, sátir yamasa qara sóz benen túsindiriledi (N.Dáwkaraev).
Qara aspandı qapıltıw — qıyınshılıqtı boldırıw, aqırzaman qılıw.
Qaraspaydı qapıltıp tún erip turǵan, Gárdishi zamannıń bul pálek urǵan (Kúnxoja).
Qara suwıq — kurǵaq, qarsız suwıq.
Qara suwıq — qıstı eldi, Bultlar basıp teńiz-kóldi (Berdaq).
Qara suwıq qattı urdı, Bunı ullarım biz kórdik (Jiyen jıraw).
Qara shımıldıq — awıs. aspannıń bultlasıp túneriwi.
Tastay karańǵı, Aspan qara shımıldıǵın aykara jamılǵan (Q.Sultanov).
Qara qaǵaz — urısqa ketip, urısta ólgen adamlardıń úyine keletuǵın esittiriw qaǵaz, xat.
Qara qaǵaz kelse bir márttiń oqtan ushıp qaza bolǵanı (Q.Sultanov).
Qara qayǵı — uwayım, muń, sher, qayǵı.
Qara qayǵı dushpanǵa kelip, Júrer kúnler bolarmeken (Kúnxoja).
Qara shirik — oyǵa túsken shóplerdiń shiriwi.
Bul bulaqtıń boyınan, Boyı emes doslarım, Qara shirik oyınan («Qırq qız»).
Qaralay óshiw — sharshaw, boldırıw, júzinen qanı qashıw.
Al Qómekbay qaralay óship, qaldı qabaǵı salbırap, jumǵan awzın ashpadı (J.Aymurzaev).
Qara quptan — jatar waqıttıń aldı.
Olar eki shananı bastıra tiyep, qara quptanda awılǵa keldi (K.Sultanov).
On qara — ólshem muǵdarı.
On qaraǵa turarlık at abzalı bar edi («Alpamıs»).
Qara jamǵır — qara jawın, nóser jawın, qattı jawın.
Qara jamǵır quysa da sel (I.YUsupov).
Qara jer — a) topıraq, jer.
Búl dúnya kurısın zaman tarıldı, Zardabınan qara jer qaq jarıldı (Ájiniyaz).
b) awıs. póntlew, eziw.
Ber degende dostına ber, Dushpanıńdı etip qara jer (Berdaq).
Qara zil — a) júdá awır nárse, b) awıs. úwayım, muń, sher.
Qara ásker — Qalıń, kóp ásker.