KÓZ
Qaraqalpaqsha
at. 1. Adamdardıń, haywanatlardıń, barlıq tiri janıwarlardıń, janlı-janıwarlardıń kóriw múshesi, aǵzası.
Sáwle ketkeli Erjannıń eki kózi jolda boldı (S.Xojaniyazov).
... jańa ǵana tuwılǵan qozınıń kózi de jıltırap, anasınıń janında tur («Jetkinshek» g.).
2. Jer astı baylıqlarınıń shıǵatuǵın jeri, jolı.
3. Bulaqtıń kózi.
Óttim taw hám otlaqlardan, Tırna kózli bulakdardan (I.YUsupov).
4. Iyneniń sabaq ótkeretuǵın tesigi.
Jası kaytqan kempir de bolsa, Sulıwxan iyneniń kózinen sabaqtı usı búginge shekem ózi ótkeredi (Q.Ayımbetov).
5. Keregeniń yamasa basqa da torlı zatlardıń tesigi.
Aynasınıń bir kózi sınsa, úsh-tórt adam jabılıp kelip ońlaydı (M.Nızanov).
6. awıs. Birewdin, bir nárseniń kózi.
- Solay, ázizlerim.
Kózimizdiń tirisinde qorlanbayıq, — dedi (T.Qayıpbergenov).
7. awıs. Kúnniń nurı, sáwlesi.
Kún kózi shıqtı jarqırap, Tońlar erip, jer bılqıldap, Bozdıń shakları burqıldap, Diyqan ieler waǵın keldi (J.Aymurzaev).
Duman tarqap, kúnniń kózi kórinse, Jorǵa minǵen ombasına súrinse... (Berdaq).
8. awıs. Kózi, ózi-kózi — birewge qalǵan eskertkish, urpaq, áwlad, násil.
Ol tuńǵısh ulınıń ózi-kózi ǵoy (J.Aymurzaev).
Anası óler aldında: «Almagúl tiri bolsa, mańdayına shań tiydirme.
Anamnıń kózi dep bil, ulım» degen anasınıń sózin qıymaydı (T.Qayıpbergenov).
9. awıs. Bir ilimniń yamasa táliymattıń jolı menen, izi menen.
0 Aq kóz — oysız.
Aldı artın oylamay is qılatuǵın jigitti qarapayım xalıq tilinde «aq kóz» deydi.
Alańǵasar, esalaq, «aq kóz», sen qayda barasań («Er Ziywar»).
Atalar kózi — jası úlkenlerdiń nózeri, ǵamxorı menen qaraw.
- Júdá bárekella, tınıǵıpsız, — dedi xan olardıń júzine ǵamxor atalar kózi menen qarap (T.Qayıpbergenov).
Ash kóz — a) dúnyaǵa toymaytuǵın, hesh nársege qanaat etpeytuǵın, suǵanaq, dúnyaxor.
Qay jerde qıtımır ash kóz, sútqor ishpey-jemey, dúnya-mal jıynaytuǵın baqıl baylardıń ... izine tústi (A.Bekimbetov).
Allambergen awıldıń ash kóz jigitleriniń biri edi... (Ó.Ayjanov).
Ashıwlı kóz — qáxárli túrde qaraw, ashıw menen qaraw.
Balasınıń ótkir názeri, ashıwlı kózi birewlerge nálet aytqanday... (S.Májitov).
Balıq kóz — juwerinin qamırdan ótlesip, pisiw xalına jaqındaǵan waqıtı, shala pisken waqıt, pisiw aldı.
Házir bári de balıq kóz bolıp kiyatır (T.Qayıpbergenov).
Bota kóz — dóńgelek móldir qara kóz.
Alma kóz, bota kóz, qoy kóz, qara kóz, Gey bir qızdıń bet júziniń bári kóz (I.YUsupov).
Gúlli kóz — aq túsken kóz, kózine aq túsken adamdı qarapayım xalıq tilinde «kóziniń gúli bar» dep te ataǵan.
Jaman kózi menen qaraw — qálemew, jaqtırmaw, jek kóriw.
Wázirdin xanǵa atalǵan qızǵa qol tiygiziwge xuqıqı bolmaǵanlıqtan iyterip kirgize almadı, qız onıń bul sırın túsinbey, «maǵan qansha jaman kózi menen qarasa da, zorlap kirgiziwge atalıq mehri kúsh bermey tur, juwasır» degen oy menen, qozǵalmadı (T.Qayıpbergenov).
Duzshılar onıń ótinishin aqmaqdıq kórip, jaman kózleri menen qarap edi (T.Qayıpbergenov).
Jawdır kóz - kózi jawdıraǵan, jaynaǵan.
Jawdır kózli shiyrin sáz, Erni juqa qaymaqgay (qq.poez.ant.).
Jigit kózi menen — jigittiń qálewi menen, kórgeni menen.
... Jigit kózi menen qız alma degen dástúrge salınıp... (K.Sultanov).
Jinli kózleniw — eserleniw, oysızlanıw, aybatlanıw.
Óydarhaday aybat shegip, julqınıp, Hám jinli kózlenip, Jáyxun bolıp aq (I.YUsupov).
Jurttıń kózi — bársheniń názeri, dıqqatı.
Barlıq buyrıq tek Mamannan bolıp atırǵanı ushın jurttıń kózi sonda, ańtań (T.Qayıpbergenov).
Jılan kóz — qısıq kóz, jumıq kóz.
Jumabay bolsa jılan kózden kelgen tompaq sarı jigit edi... (qq.poez.ant.).
Istiń kózin biliw — jolın, tetigin, tártibin, júyin biliw, tanıw.
... adamlardıń istiń kózin biliw tájiriybesine baylanıslı (A.Bekimbetov).
Birinshi másele istiń kózin biliwde (M.Nızanov).
Kózi qanǵa tolıw — ashıwlanıw, qáhárleniw, ǵázepleniw.
Usı waqqa kirip kelgen Tursınbay kózi qanǵa tolǵan xayalınıń qolına asıldı (M.Nızanov).
Kóz abay etiw — abay siyasat qılıw, bile góre, jorta.
Ol artına qaraǵan waqıtta kóz