KÚYIW
Qaraqalpaqsha
f. 1. Janıp turǵan otqa, qozǵa, qaynaǵan suwǵa, kúydirilgen mayǵa pisip qalıw, kúyip qalıw.
Ot penen oynama, qollarıń kúyedi (X.
Turımbetov).
2. Órteniw, janıw.
Kempirdiń jarmasın iship bolıp patsha tandırdı kórse, ishinde bir adam kúyip ólip atır eken (qq.x.e.).
Otqa kúygen belsaptay, taqan túygen kelsaptay, Dúńkildemeń kelinler (R.Xojambergenov).
3. Ídıstıń astında ot janıwı menen onıń ishindegi suyıqlıq hám taǵı basqa usı sıyaqlı taǵamdardıń kúyiwi.
Mayım kúyip keter, ishke barayın.
4. Íssılıqtıń tásirinen hár túrli zatlardıń kúyiwi.
Nan piskenshe gúlshe kúyedi, (qq.x.n.m.).
5. Awırıwdıń, nawqastıń biytaptıń denesiniń qattı qızıwı, ıssılıǵı kóteriliwi.
6. Kúnniń qattı shıjǵırıp ısıp ketiwi, qaynawı.
Kúyip turǵan kún tas tóbemizge túsip, adamdı shıdatar emes (Ó.Ayjanov).
0 Qumǵa kúyiw — jerdiń ıssılıǵı, qızıwı, shıjǵırıwı.
Suwǵa ketip mantıǵıp, Qumǵa kúygen tabanı (T.Seytjanov).
Ayaq kúyiw — kúnniń qattı ısıwınıń nátiyjesinde jerdiń ısıwınan ayaqtı kúydiriwi.
Jer bassań — ayaǵıń kúyedi, tik júrseń kókten qadalǵan quyash miyimizdi tesedi (Ó.Xojaniyazov).
Quyashka kúyiw — kúnniń ısıwınan qızıw, ısıw, pisiw.
Quyashqa kúygen betleriniń alması qaraltım qızıl, murnınıń ushı sál iyilgen, úpildirik murtları jańa ǵana tap berip kiyatır (T.Qayıpbergenov).
7. awıs. Dártke aspay qalıw, bosqa ketiw.
SHılımkeshtiń qolı kúyedi, Hám pulı kúyedi (kq.x.n.m.).
8. awıs. Joq bolıw, nabıt bolıw.
Mallınıń malı kúyedi, Malsızdıń janı kúyedi (qq.x.n.m.).
9. awıs. Basqa birew ushın azap shegiw, janı ashıw, qıylanıw, jábirleniw.
Sumlıq qılsa sır aldırar baladay, Kewilsheklik minezine kúyemen (I.YUsupov).
10. awıs. Ashıwı keliw, xanasına sıymaw, isiniw, ızalanıw.
Taǵı da ne ılań shıǵardı, - deymen ishimnen, kúyip kettim (Ó.Ayjanov).
11. awıs. Qıynaw, kegin alıw, ósh alıw.
Nawqan tuttım xalqım jipek kiysin kep, Dos kuwanıp, dushpanlarım kúysinasp (I.YUsupov).
12. awıs. Azap kóriw, biyzar bolıw, janına tiyiw.
Ata-anamdı kóp kúydirdi, Zalımdıǵıń xan bildirdi, ... (Berdaq).
Ózim reklamadan kúyip otırman ǵo (M.Nızanov).
13. awıs. Jaqsı kóriw, ashıq bolıw, súyiw.
Hár kim yar ıshqında kúyse jasında, Mendey bolıp kúysin, Ámiwdinqızı (I.YUsupov).
14. awıs. SHıdamaw, sabırsızlanıw, taqatsızlanıw.
Kúygenińnen aytasań-aw, bayaǵıları studenti degenniń stipendiyası ózine jetip shamalasar edi, bıyıllarǵısı sirá murt may bolmaydı eken (M.Nızanov).
0 Auzı kúyiw — 1. Auzı ıssı nársege (ıssı suyıqlıq, qattı zat t.b.) kúyiw.
Bılamıqqa awzı kúyip, Eńkeygende murtı tiyip, Ashıwlanıp qabaq úyip, Bir oyqandı salǵan eken (Berdaq).
2. awıs. Qátelesken, adasqan, aljasqan.
Auzı kúygen — qatıqtı da úplep ishedi (qq.x.n.m.).
Qayta-qayta awzı kúygen xalıqpız (T.Qayıpbergenov).
Ashıqpıq otına kúyip-janıw — muxabbatqa beriliw, ashıqlıq dártinnen janıw.
SHarıq iyirsem bılǵawıshım qaraman, Ashıqlıq otına kúyip-janaman (qq.x.q.).
Janı kúyiw — qıynalıw, azaplanıw.
Malsızdıń janı kúyedi (qq.x.n.m.).
Jan kúydiriw — ózin ayamaw, janın pidá etiw, berilip islew.
Dártli lirań menen insanlar baxtın, Jan kúydirip jırlaysız siz udayı (I.YUsupov).
Júrek kúyiw — awıs. Qıynalıw, azaplanıw.
... júregim kúysele sır bermey otırdım (Ó.Xojaniyazov).
Ishi kúyiw — 1. Qıynalıp azaplanıw.
Jamanǵa bir is tapsırsań, Pitkenshe ishiń kúyedi (kq.x.q.).
2. Bar bolǵanın kóre almaw, qızǵanıw.
Ishi kúygen duz jalasın! Ómirimiz bar baǵı-bostan, ... (I.YUsupov).
Ishten kúyiw — kiyligip júriw, jıǵırdanı qaynaw, qáhárleniw, kúyiniw.... ishten kúyip júrgen adamlardıń da ol waqıtlardaǵı zulımlıqların esitip, kórgennen soń xan xúkimetinen kewli qaytayın dedi (K.Irmanov).
Kúnge kúyiw — qıynalıw, azap shegiw, tikkeley quyash nurı astında qalu.
Jol boyında kúnge kúyip, shańjutın, Turıptı bir bala kótergen hayal (I.YUsupov).
Kúyip ketiw — qattı ashıwlanıw, janıp ketiw, kúyiniw.
Dákki ústine dákki jegen Romesh aqır sońında birotala kúyip ketti.
Kúyip-janıw — qattı qıynalıw, kiyligiw.
Esinen tanıp kúyip-jandı («Máspatsha»), Barshınnıń ashıqlıǵın bir-bir bayan qılıp, kúyip-janıp, shayırlıq penen Kókaman qul patshaǵa ne aytıp turǵan usaydı («Alpamıs»).
Kúyip-pisiw — shır-pırı shıǵıw, part bolıw, kúyiniw.
Nurlı sózin kúyip-pisip tez-tez aytadı (K.Aralbaev).
Keyin óz-ózinen kúyip-pisip basın shayqay beredi (A.Bekimbetov).
Kúyikten shashı aǵarıw — jamannan biyzar bolıw, azap, qıyınshılıq.
Jetpiske hám keldi jasım, Kúyikten aǵardı shashım,... (Berdaq).
Qanat kúyiw — kúnniń ıssılıǵınan jerdiń hám aspannıń, álemniń qızıwı, ısıwı, kúydiriwi, shıjǵırıwı.
Qus ushsa qanatı kúygen Mırzashól, Házir-aq al