GÁP I
Qaraqalpaqsha
at. (parsı, mánissiz sóz; sóz; maqtanshaqlıq) 1. Sózler arqalı bayan etilgen pikir, sóz, sóylesiw.
— Ol aytqanıń bóten emes-aw! — dep irkilip turdı da, gápin jáne dawam etti.
— Biraq, ekewinin kewli jarasaǵoysa ne jaqsı.
— Bul múshkildi bir jeńilletse, tek Tilewmuratov jeńilleter.
Soǵan xabarlasayıq, — dep gápti túydi (K.Sultanov).
2. Sóz járdeminde oyın, pikirin bildiriw, oylaw.
Aytıssań gáp boladı, Aytıspasań dárt boladı (qq.x.n.m.) Xalıq usta ǵoy tımsal sózge, Bul gápimdi kórmeń ózge.
Bir jumbaqtı aytıp sizge, SHeshiwin kútsek boladı (I.YUsupov).
3. Maǵlıwmat, xabar, mısh-mısh gápler.
Kóp gáp qulaqqa jaqpas (qq.x.n.m.) 0 Ósek gáp — kómirdey nárse, órtemegeni menen, kúye jaǵıp taslaydı (Lwi Aragon).
4. Ulıwma qanday da bir is, waqıya, hádiyse h.t.b.
Ana kirpik bolsa, perzent kóz bolar, Perzent — kepter, ana — zer gúmbez bolar.
«Analıq qaqını tolıq ótedim», Degen gáp kenewsiz kurǵaq sóz bolar (I.YUsupov).
5. Ókpe, giyneni andatadı.
Ksulińizde sonsha gáp bar eken... Anası gápke tuwǵan — Gápke sheshen, bilgirsımaq.
Awır gáp — 1. Kewildi, júrekti awırtatuǵın, adamǵa azar beretuǵın gáp, xabar; Birin-biri sıylaydı, Awır gápke qıymaydı, Bolǵan emes sógispe, aytısadı degishpe (T.Jumamuratov).
2. Qıyın másele.
Áne sonday gápler — ieler (jaǵday) sonday.
Basqa gáp edi — basqasha is tutıw múmkin edi.
Biráwge gáp bermew — adamǵa sóz bermew, óziniń ǵápin makullatıw.
Bir gáp bar — qanday da bir sırlı (málim, belgili bolmaǵan) nárse, gáp bar.
Al, mshada bir gáp bar bala! — dedi Sapar Jumabayǵa qarap: — Kdnjıǵasın qızartqan shıǵar! — dedi Jumabay (K.Sultanov).
Gápti balalatıw — gápti kóbeytiw, gújitiw.
Sóz ústine qosıp sózdi dóndirgen, Gápti balalatıp kewil bóldirgen, Sewip sózdi «dástan» qılıp óndirgen, Kdlta-qalta sóz arqalar ósekshi (X.Amanjolov).
Bir gán bolar — aqırı (keyni) bir nátiyjege barsh soǵar menen tamamlanar.
Erteń bir gáp bolar dep úmit etemiz, biraq keshe qesh nárse qılmaǵanımız ushın da erteń de qesh nárse bolmawı anıq («QJ» g.).
Bir gáp boldı ma? — qanday da bir waqıya, qádiyse júz berdi me? Bolatuǵın gáp — ámelge asıwı múmkin bolǵan tuwrı pikir.
Bolatuǵın gáp sol qarań; Gáptiń posgellesi.
Gáptiń posgellesi bul jazıwdaǵı: Oy iyesin-búrkit bilip tawdaǵı, Óz kásibi jırtqıshları awladı, Bunı sezǵir sezim sezer, biradar (I.YUsupov).
Bolmaǵan gáp — biykar, joq nárse; dálilsiz, jónsiz nárse.
Bul bar gáp — bul qaqıyqat, anıq zat.
Gáp alıw — bir nárse, jumıs qaqqında birewdiń pikirin, maqsetin bilip alıw, maǵlıwmat alıw.
Gáp app>iw — gáp baslaw, sóylesiw.
Gáp aramızda qalsıp (yamasa gáp usı jerde qalsın) — sır saqlaw mánisinde aytılǵan; ortamızda qalsın, ortamızdaǵı gápti, bul nárseni qesh kim bilmesin degeni.
Qısınbań, gáp aramızda qaladı, degen eń belgili jalǵanlar menen arbawın múmkin, biraq báribir oǵan da isenip bolmaydı («QJ» g.).
Gáp atıw (yamasa qatıw, taslaw) — birew menen házillesiw yamasa ashıwına tiyiw ushın ironiya, metafora mánisinde gáp aytıw; sóz atıw; shaǵıp alar sóz aytıw.
Kdzıǵı qaǵıwlı jibi qolımda, Gáp atıp turǵansha Erkin joǵında (Aqsholpan Amaniyaz).
Gáp bar — bir nárseniń jónin biliw, sol guwralı gúmanlanıw.
Degen gáp bar onlaynda qaladı, oqıw jılı usılay tamamlanadı, May ayınıń 25i bolǵansha, Biziń hayal tochno jilli boladı (A.Alik).
Gáp bolıw — kóbinese unamsız, al bazda unamlı jaǵınan sóz bolıw, tilge alınıw, awızǵa alınıw (basqalar talqılawına túsiw, jaqsı hám jaman tárepi jaǵınan áńgime qılıw).
SHıdayman bul jawınǵa, Ómir bergen dawılǵa, Biraǵı bul awılda, Gáp bolarmız yarım-aw (M.Kdrtbaeva).
Gáp bul jaqta — másele basqa jaqta (tárepte).
Gáp bunda (onda) emes — bul tiykarǵı másele emes.
Gáp bunday.
Gáp gewlew — gápti aylandırıp, túrli maǵlıwmatlar alıw, gáptiń izin ele de barlastırıw.
Gáptiń iyni keliw — aytatuǵın waqıttıń keliwi, imkaniyatı bolıw.
Bendeshilik tek kúliwge jaraymız, Ózińe sıyınıp jolǵa qaraymız, Sáz taba almay gáptiń iyni kelgende, «Piyrim Palwaniyaz» dep mádet soraymız (Á.Ájiniyazov) Gáp esitiw — birewden eskertiw alıw, sógis esitiw.
Gáp qılı.
— sóz etiw, birew yamasa bir nárse tuwralı aytıw.
Ózgergen be? Adam júrer til menen, Ayta berer, sırdı bilgen-bilmegen.
Gáp qılar-aw baxıtshdı kúnleǵen, Men tárepke esigindi jap endi (A.
3erger).
Gáp kelteńde, atańdı ayama! — másele ortaǵa taslanıp atırǵanda, sın pikir bildirip atırǵanlıǵında, xesh kimdi qátere qılmaw mánisinde.
Tapsań tap al sázlerimniń qátesin, Tabılmasa namıs penen dártlesiń, (gáp kelgende ayamaǵan ákesin, Al kim j aman?....Sirá Ójet jaman-a?!) (Ó.Baynazarov).
Gáptiń ebin tabıw — esabın tawıp pikirin jetkeriw, bildiriw.
Gáptiń ebin tapsa, mal jibin tabadı (QQ.X.N.M.).
Gáp joq.
1. ájayıp, júdá zor ekenligin andatadı.
2. Álbette, basqasha bolıwı múmkin emes.
Gáp jóplew — sóz baslaw mánisin ańlatadı.
Kudaybergen saqalın qayırıp jalmap, biraz únsiz otırdı da, gáp jópledi (SH.Seytov).
Gápi awzıńda kdlıw — bir sebep penen sóylep atırǵan waqpta toqtap kalıw, gápi úzilip kdlıw.
Gápi bir jerden shıǵıp — xámmeniń pikiri birdey bolıp shıǵıw, pikirleri birdey bolıwǵa shártlesiw.
Gápi esiliw — gáptiń birinshisi ekinshisine úylesiwi.
Bunnan sońǵı olardıń gápi esilip kete bermedi (T.Qayıpbergenov).
Gápim gáp 1. Sóz beriw mánisinde; 2. Sońǵı, aqırǵı qararın qabıl etkende qollanıladı.
Gápin alıw — gápin uǵıw, aytqandı tıńdaw.
Gápin ilip ketiw (yamasa awzındaǵını julıp alıw) — bir adam sóylep atırǵanda, ekinshi bir adam onıń gápin toqtatıp, ózi gáp baslaw, izin dawamlap ketiw.
Gápin joǵaltıp qoyıw — belgili bir ruwxıy tásir nátiyjesinde aytılıp atırgan gáptiń (pikirdiń) dawamın umıtıp qoyıw; ózin joǵaltıp, ne aytarın bilmey qalıw.
Gápin eki qılmaw (etpew) — birewdiń aytqanın (ótinishin, usınısın) orınlaw.
Bir gápin eki etpeoi xaslan, «Kullıq!» boldı sózi, áwele bastan (A.Ótepbergenov).
Gápin eki qılıw — birewdiń aytqanın (ótinishin, usınısın) orınlamaw.
Gápiń bar ma? Ne aytasań, ne gápiń bar? Gápke kiriw — sózge kulak asıw (salıw), aytqandı qılıw boysınıw.
Gápke kirmew — sózge kulaq aspaw (salmaw), aytqandı qılmaw, boysınbaw.
Gáp kóp — qanday da bir mashqala, sırlı nárse barlıǵın ańlatadı.
Basshısı bar-xalqı menen isi joq, Ayta berseń gáp kóp, aytpayın deseń shara joq (parodiya).
Gánke kulaq túrmew — qońsı-qoba bilmesin, Gápke kulak, túrmesin (B.Uzaqov).
Gáp kótere almaw — ashıwshaq, sın pikir kótere almaw, kúygelek.
Gápke salıw.
1. Jaqsı gáp penen jolga salıw; 2. Gáp penen bánt qılıw, túrli sorawlar berip, maǵlıwmatlar alıw, waqıyanı anıqlaw.
Gápke ton kiygiziw — Gápti paxtaǵa (qaǵazǵa) orap sóylew, bezep sóylew; asırıp (úlkeytip, ulǵaytıp, qopsıtıp, qosıp) aytıw.
Gáp qarnı — Gáptiń tórkini, tiykarı.
— Olay bolsa ayt, gáp qarnı ne boladı? — Gáptiń qarnı kulaq boladı xanımız... (T.Kdyıpbergenov).
Gáp qaytarıw — ójetlik, qaysarlıq etip, sózge kirmew, urısıw, jánjellesiw.
Gáp qozǵaw — birew yamasa bir nárse qaqqında gúrriń tabıw yamasa sóz etiw.
Gáp qılıw.
1. Hámme jerde aytıw, gáp tarqatıw.
2. Bir adam haqqında natuwrı pikir tarqatıw.
Gáp qılamız, jeti úyge jelalmay, Joqlıǵında jansa, barın bere almay.
SHań juqtırıp, ózin aytsa birewler, Esten awar, ózine qesh kel almay (S.Kunnazarov).
Gáp qıstırmaw — qarań; Gápke kirmew.
Gáp qıstırıw — aytılıp atırǵan gáp (sóz) arasına qaǵıtpa sóz kiritiw (qosıw).
Gáp ótiw — eki adam arasında oylı-bálentli gáp bolıp ótiwi.
Gáp penen bolıw — gápke berilip, kóp sóylew.
Gáp satıw — bolar-bolmas mázi, kereksiz gáplerdi aytıw, kóp sóylew, ósek sóylew.
Doslıqtıń da astarında jatar máp, sırlarıńdı bilip onnan satar gáp, iyin tirep tursadaǵı qatar tap, Ózińnen ózgege isenbey-aq qoy (J.Karim).
Gáptiń saltı.
«Mıltıq» degen bul da gáptiń saltı goy, Olay dayı oylamasa qalpı oy.
Sóz astarın túsinirdey jigit-eń, Uyqıń kepti, kózin ketip qaptı goy (B.Baynazarov).
Gáp sol — juwmaq sol.
Gáp talasıw — óz ara bir pikirge kele almay aytısıw, urısıw, jánjellesiw.
Doslıq-arqan pıshaqqa kesilmeytuǵın, Qáte qılsań ómirlik keshirmeytuǵın, Urısqanda, ókpeleseń, gáp talassań, Dostıń bolsın bir márte «keshir» deytuǵın (G.Aytmuratova).
Gáp tamam! — qámmesi anıq boldı; is pitti, boldı; artıqsha gápke zárúrlik joq.
Gáp taratıw — bir adam (nárse) qaqqında jaqsı (jaman) sóz taratı (tarqatıw).
Janlatıp, Nókis,