BÁT
Qaraqalpaqsha
kel. 1. Qaytpaw, qarsı sóylew, jaǵımsız.
Óy-bey!... degen kempirdiń ashshı bát dawısı shıqtı (K.Sultanov).
Elim jıraq, jolım alıs, Men aldıńa keldim qalıs, Bunsha nege bát urasań, Háddin bolsa kel alıs («Máspatsha»).
2. Buzıq, jawız.
Ústi qatpar-satpar kirlerge batqan, Isi bát araqtan silesi qatqan (SH.Artıq).
Áne tentek qoshqar sayaq, Áne jaman bát sayaq, Jaman Qońırat bolǵan eken (Berdaq).
Bul zamannıń ǵárti pálek pe, bát pe, YAki ishten ketpes tawsılmas dárt pe (Kúnxoja).
3. Iri, sıqılı kelispegen, túri ábeshiy adam.
... túr-túsi bát bir kisi shep bileginen jılanday jabıstı (A.Bekimbetov).
...aǵa biyge bát túri menen kózin alartıp qaradı (A.Bekimbetov).
0 Bátbásher — a) jaman, sasıq iyis.
Bul qalanıń orta jeri edi, sallaqxananıń bátbesher iyisleri murnıńdı jaradı (Á.SHamuratov).
b) túr-túsi kelispegen, ábeshiy, turpayı, sıqılsız.
Atı álpayım bolǵan menen ózi sonsha sur, bátbásher (T.Qayıpbergenov).
Bát-aybat — ájet, qaysar, qarıwlı, kúshli, qaytpas-qara, kók-ójet.
Bul ógizde aytıń kimniń haqı bar, Bul kún de kimlerdiń sınbas saqı bar, Mańdayında eki úlken shaqı bar, Sonınday bát-aybat meniń ógizim (Berdaq).
Bát ádetli — ótirik, jalǵan, quyańqıshılıq penen shuǵıllanıw.
Ótirik qıp xalıqqa jayıp anıqtı, Bát ádetli ieler beglerde bolar (Átesh).
Bát urıw — aybat shegiw, aybatlanıw, dápiniw, umtılıw, alarıp qaraw.
Qorqar bala bul jollarǵa kelmeydi, Bunsha nege bát urasań gelleǵar («Alpamıs»).
Ónip-ósken Sarqoptan, Ázelgi joldas qılıshım, Suwırıp alıp qınaptan, Alartıp kózin bát urıp («Qırq qız»).
Bát sóz — jaman, turpayı sóz.
Qul dep júregimdi bunsha qaytardıń, Bát sózlerdi bizge ayttıń biyhaya («Alpamıs»).
Bát awız — turpayı, uyat sózlerdi aytıwshı, urısqaq, jánjelpaz.
Márt jigitler birin biri qıymaydı, Bát awızlar aytpay sózii tıymaydı («Alpamıs»).
Bát ádep — turpayılıq hám sıpayısızlıq.
Sógiske arı kelmese, bát ádep isti sonda kórdim (Átesh).
Báthaybat — 1. Denesi iri, túr-túsi ájeptáwir, ábeshiy, sıqılsız.
Awızı ańqayǵan, murnı tońqayǵan, arqalap kómir tasıǵan, ala kózli, ústi-bası sasıǵan, túnek túsli, jası 50den asqan, bet-awızın jún basqan, túrin kórgen awlaǵıraq qashqan bir báthaybat qara quldı quwıp keldi («Alpamıs»).
2. Dawısı iri, qáhárli, qorqınıshtı.
— Dawıs sonshelli qáhárli, sonshelli báthaybat shıqtı ma de, Sáńkibay naganın gezenip, ishkeri súńgigenin bilmey-aq qaldı (SH.Seytov).