BILIW
Qaraqalpaqsha
f. 1. Filosofiyada dúnyanı, barlıqtı biliw, túsiniw, pámlew.
Biliw — bul adamnıń tábiyattı súwretlewi bolıp tabıladı (P.Seytov).
Dialektikalıq logika biliw haqqındaǵı táliymat bolıp tabıladı (P.Seytov).
2. Túsiniw, tanıw, seziw, anlaw, bayqaw, uǵınıw, xabardar bolıw.
Bir qaraǵannan-aq bul adamnıń júzin kitap oqıǵanday bilip aldım (J.Aymurzaev).
Hayallar bildi sol waqıt, Bildi tayǵanın baxıt, Báleden bolıwǵa saqıt, Bir ilajın etken eken (Berdaq).
Degenindi qabıl kórip, Inandıq paydanı bilip (S.Májitov).
3. Qolınan keliw, atqara alıw, isley biliw, bejere biliw.
Sekretar da bir qaraǵannan istiń kózin biletuǵın adamdı da tanıy alatuǵın kisi edi (Ó.Ayjanov).
...bulardıń tiyisinshe qollana biliwde usıl, sheberlik zárúr (G.Esemuratov).
4. Buyırıw, basqarıw, buyrıq qılıw, hámir etiw.
Miynetti jastan súye biliw kerek (T.Qayıpbergenov).
... onı tek bax,alay biliw kerek (G.Esemuratov).
Jata almayman, biliń, biraq Sizler júrgen jerge barmay (I.YUsupov).
Men de turman «oyıń ne?» dep sirá bir, Teńiz aytar súńgip marjan ala bil (I.YUsupov).
Qádirin biliw - áhmiyetin biliw, ádiwlew, húrmetlew, sıylaw, sıylay biliw.
Suwǵa ketkenlerdiń qádirin bilip, Ata-anam da bir shuqım quw qalmadı (Átesh).
Túsine biliw — babın tabıw, jónin biliw, jaǵdayına túsiniw.
Ómirdi túsine bilgen, Adamǵa tazalıq kerek (X.Turımbetov).
Qızlardıń batır ekenin, Kólmaqlar túsine biledi («Qırq qız»).
Ne islerin bilmew — albırap qalıw, albıraqlaw.
...albıraǵanımnan ne islerimdi bilmey otırman (K.Sultanov).
Biliw kerek — túsiniw kerek, anıqlaw kerek, bayqaw kerek, seziw kerek.
Bilmek kerek usı sózdi, Oqıw basqa, oyın basqa, Hár qaysısshıń waqtı bar, Dúbeleyden quyın basqa (S.Májitov).
Júzip bilmew — suwda júziwdi bilmewshilik.
Bálkim, ol rastan da júzip bilmewinen suwǵa ıǵıp ketken shıǵar (A.Bekimbetov).
Esin bilmew — a) oy-órisi rawajlanbaw, erjetpew, tolıspaw, jas bolıw.
- Bárin de sorastırdı, biraq esin bilmegen jas balanıń miyinde bári tura bere me (A.Bekimbetov).
b) esi awıp qalıw, jıǵılıp qalıw, jıǵılıw, qulaw, miyi aylanıw, hálsirew, mayırılıw.
Tula boyım túrshigip, birden esimdi bilmey qulap qalıppan (ǵazetadan).
Ne bolǵanın bilmew — ózin-ózi uslap tura almaw, esin bilmew.
Ne bolǵanımdı bilmey, ózimdi de durıs biyley almay baqırıp jiberip, ırashqa qaray tura qashtım (A.Bekimbetov).
Ne derin bilmew — juwap qaytara almaw, sóyley almaw, úndemew.
...Ayımxan Dáuletke tiklene qaraǵanda Dáwlet ne derin bilmey qaldı (S.Xojaniyazov).
Ne qıların bilmew — isleytuǵın isin bilmew, islemey qalıw, albıraw, oylanıp qalıw.
Esikten kirgenimde maǵan tańlana qarap edi, ne qılarımdı bilmey júzimdi tómen qarattım (J.Aymurzaev).
Sırın bilmew — mánisine túsinbew, bilmew, jaǵdayın bilmew, andamaw.
Házir ol jańa quramnıń sırın bilmegenlikten ózin sırtqa alıp, sın kóz benen qaraydı da, tek otıra beretuǵın boldı (S.Xojaniyazov).
Hesh nárse bilmew — túsinbew, bilmew.
Jáne onıń hayalı tuwralı jetkilikli hesh nárse bilmegenlikten tartına basladı (T.Qayıpbergenov).
Qanday ekenin bilmew — túsinbew, sezbew, anıqlamaw.
Úyińizge kirgenshe kúyewimniń kim ekenin, túri-túsiniń qanday ekenin bilmedim, kórmedim (A.Bekimbetov).