BATÍW
Qaraqalpaqsha
f. 1. Kúnniń, aydıń, juldızdıń batıwı, kórinbey ketiwi.
... tańnıń atıwı menen batıwına deyin oqıw boladı, ... (Q.Ayımbetov).
Álle qashan ay battı (I.YUsupov).
Quyash qızarıp batıp baratırǵanda, Bekman togaydan ádewir uzaqlap tóbeshikke keldi (B.Bekniyazova).
Ax doslarım, doslarım! SHolpan juldız batqanda (Jiyen jıraw).
2. Oyǵa beriliw, kirisiw, shúmiw.
Kapitan ıqdaslı, tereń oyǵa battı (A.Bekimbetov).
Toqsan túrli oydıń tolqınına batıp, ... Erjan qısıńdı (K.Sultanov).
3. Suw yamasa suyıq zattıń túbine shógiwi.
Geybir bala arqalaǵan qatınlar balası meken suwǵa batıp ketti (Q.Irmanov).
4. Qattı tiyiw, jaǵdaysız bolıw.
Bul teńsizlik jallanıp júrgen jas balıqshılarǵa qattı battı (Q.Irmanov).
Olar bul sózdiń awır tasınıń astına batqanday kóp waqıtqa shekem tırtım boldı (J.Aymurzaev).
Saǵan kirse tiken, maǵan da batar, Tún-kúnimiz birge, birge tań atar (Á.SHamuratov).
5. Joyılıw, qurıw.
Biler endi olar óz kúniniń batqanın, Izler endi kek alıwdıń qolayın (I.YUsupov).
Pesindegi quyashtay ómiri batıwǵa jaqındaǵanda esine engen edi (qq.x.e.).
Bar qarındas batıwda bolmasın, Joq qarındas jolında bolmasın (qq.x.q.).
6. Siniw, denege taraw, boyǵa taraw.
... denesindegi kóringen qızıl bórtiklerdiń hámmesi batıptı, ... (gazetadan).
0 Dúnyaǵa, baylıqqa batıw — dúnyaǵa, múlkke, malǵa iye bolıw.
Haramnan jıynaǵan dúnyaǵa batıp júrgen zalımlarǵa azap berermen (Omar).
Arqası kombinat baylıqqa batqan, balıqshı ulların bawırına tartqan (K.Sultanov).
Wwayımǵa, muńǵa, qıyalǵa batıw — qayǵıǵa, wwayımǵa túsiw, qapalanıw.
Wwayım dáryasına batıp atırǵanın Sarıgúl de ishten ayadı (K.Sultanov).
Qordileriya jatar onda, Muńǵa batıp, demi suwıp (I.YUsupov).
Iyegin qolına tirep, munlı-sherli sezimge qıyalǵa battı (K.Sultanov).
Quwanıshqa batıw — waqtı xoshlıq etiw, quwanıw, shadlanıw, oyın-zawıq qurıw.
Batıp Tanya quwanıshqa, Baqırdı ırǵıp: — Qurban-Kolya! (I.YUsupov).
Onıń quwanıshına batıp, qumarın tarqattı (A.Bekimbetov).
Janǵa batıw — denesi awırıw, basına is túsiw, janı ashıw.
Urıstıń zardabı onıń da janına ayazday batqan (K.Sultanov).
Úy jumısı janına batqanı sonday, kúnde bir mezǵil jılap-sıqlap aladı (Ó.Ayjanov).
Íshqı daǵı janǵa battı, hásiretten qanlar juttı («Máspatsha»).
Uyqıǵa batıw — xáz etip uyqılaw, ráhátlenip jatıw, qattı uyqıǵa ketiw.
Qattı uyqıǵa batıpsań, Háyyiw-xáyyiw jezde jan (qq.x.q.).
Qanǵa batıw — deneniń jaralanıp qan bolıwı, qanǵa bılǵanıp qalıwı.
Usı suw ushın qızıl qanǵa batıp jatırman ǵoy, ... (Q.Dosanov).
Batpaqqa batıw — a) ılayǵa, balshıqqa batıw, ústi-bası patas bolıw, ılayǵa bılǵanıw.
Sırımbet qolına beldi alıp, batpaqqa batıp, súrinip jıǵılıp turıp tentireklep júrip ketti (K.Ayımbetov).
Batpaqqa batıp, ya japtan óte almay, ya iytten qorqıp jarı joldan qaytıp kelip te júrdim (J.Aymurzaev).
Qasında jatqan qızı joq, batpaqqa batqan murnınan (A.Begimov).
b) awıs. hádiysege ushıraw, bir iske shatılıw, bılǵasıw.
... bunın batpaǵına óziń bat, óziń qoy! (J.Aymurzaev).
Gúnaǵa batıw — ayıp is islew, jaman qılıqlar menen shuǵıllanıw, jaman nárselerge jol koyıw.
Birewdi muqatıp, birewdi kúldirip, shaytanday gúnaǵa batqannan ózge ne sawabı bar (K.Sultanov).
— SHeshe, óytip gúnaǵa batpań (M.SHımbergenov).
Denege batıw — bir nárseniń janlı maqluqlardıń organizmine batıw.
Qongoda urǵan bir tayaq, Batar meniń deneme (I.YUsupov).
Aq baslı er shoqlıǵına, denesine batıptı, Qanjar suǵıp qabaqlarıń qatıptı (qq.x.q.).
Sózdiń, gáptiń batıwı — awır sóz benen aytıw, keyiw, urısıw, qattı aytıw.
Maǵan bul gáptiń batatuǵını olardıń kóngen-kónbegeni emes, jańaǵı jamannıń sózi, ... (Ó.Ayjanov).
Hásiretke batıw — munlanıw, qayǵı-wwayımǵa túsiw.
Hásiretke batıp jas janlar, Qula dúzde qalǵanıń (Jiyen jıraw).
Pataslıqqa batıw — ılas, patas bolıwı.
Jollar jatır pataslıqqa batıp, Siyrek jaylar arasında (I.YUsupov).
Saǵa ábden pataslıqqa batıp qalǵan eken (Ó.Xojaniyazov).
Terge batıw — ház etiw, terlew, kóp terlew.
Hayal bul xúkimge júdá ırza bolǵanday úndemesten tula boyı qara terge batıp kabinetten shıqtı (A.Bekimbetov).
Kúnniń batıwı — gewgimnin túsiwi, keshtiń bolıwi.
Kún batıp, qarańǵı túsedi (qq.x.e.).
Qas qarayıp kún batqanda, Japalaq qanat qaqqanda (Berdaq).
Oyǵa batıw — kóp oyǵa, tereń pikirge túsiw, oylanıw.
Mashinanıń ishinde shofyordıń oń qaptalında otırǵan kapitan tereń oyǵa batıp, hesh jaqqa ser salıp qaramadı (A.Bekimbetov).
... Gúlim biraz oyǵa battı (T.Qayıpbergenov).
SH(a)ımbayına batıw — janına batıw, qattı tiyiw.
Bizge aqıl bergenshe jónindi dúze, SH(a)ımbayıńa batıp bedi jılaǵanımız (qq.x.q.).
SHıǵınǵa batıw — kóp qarızǵa batıw, shıǵınǵa ushıraw, zıyanǵa qalıw.
... nátiyjede olar kóp shıǵınǵa batıp qaldı (qq.x.e.).